सङ्गच्छध्वं संवदध्वम्: ऋग्वेदको संज्ञानसूक्तमा सामूहिक चिन्तन र संवादको दर्शन

१. परिचय

सङ्गठनको जीवन केवल सदस्य सङ्ख्या वा कार्यक्रमको तालिकाले चल्दैन; सदस्यहरूले एकअर्कासँग कसरी बोल्छन् र कसरी निर्णयमा पुग्छन् भन्ने कुराले यसको गुणस्तर निर्धारण गर्दछ । महेश छात्र परिषद्ले ध्येयवाक्यका रूपमा “सङ्गच्छध्वं संवदध्वम्” लिएको छ, जुन ऋग्वेदको अन्तिम सूक्तको दोस्रो मन्त्रको आरम्भिक अंश हो । यस लेखको उद्देश्य त्यो ध्येयवाक्य कुन पाठबाट आएको हो, त्यहाँ के भनिएको छ र त्यसलाई आजको विद्यार्थी सङ्गठनले कसरी बुझ्न सक्छ भन्ने कुरा क्रमबद्ध रूपमा हेर्नु हो ।

अध्ययनको विधि सरल छ: पहिले मूल मन्त्रको पाठ र भावार्थ राखिन्छ, त्यसपछि मुख्य पदहरूको व्याकरणिक र अर्थगत विश्लेषण गरिन्छ, अनि सूक्तको संरचना र अर्को वैदिक सूक्तसँगको तुलना गरेर निष्कर्ष निकालिन्छ । व्याख्यामा भाष्यपरम्पराको सहारा लिइएको छ, तर यहाँ प्रस्तुत निष्कर्ष सङ्गठनात्मक पठनका रूपमा हो, भाषाशास्त्रीय अन्तिम निर्णयका रूपमा होइन ।

२. मूल पाठ र भावार्थ

ऋग्वेद, मण्डल १०, सूक्त १९१ (ऋषि: संवनन आङ्गिरस) को दोस्रो मन्त्र यस प्रकार छ:

सं गच्छध्वं सं वदध्वं सं वो मनांसि जानताम् ।
देवा भागं यथा पूर्वे संजानाना उपासते ॥

भावार्थ: तिमीहरू सँगै हिँड, सँगै बोल, तिमीहरूका मनले एकैपटक जानून् । जसरी पूर्वका देवताहरूले एकमत भएर आआफ्नो भाग ग्रहण गर्थे, त्यसरी नै तिमीहरू पनि ।

३. मुख्य पदहरूको विश्लेषण

३.१ सङ्गच्छध्वम्

यो “सं” उपसर्ग र “गम्” धातुबाट बनेको आज्ञार्थक क्रिया हो; अर्थ हो “सँगै जाओ, सँगै पुग” । यहाँ “गमन” केवल भौतिक हिँडाइ होइन; एउटै गन्तव्यतर्फ उन्मुख हुनु, उद्देश्यमा सहयात्री हुनु भन्ने अर्थ पनि यसमा छ । व्यक्तिले आफ्नै बाटो रोजेर पनि सङ्गठनमा बस्न सक्छ, तर मन्त्रले बाटो मिलाउन आग्रह गर्दछ ।

३.२ संवदध्वम्

“सं” र “वद्” धातुबाट बनेको यो पद “मिलेर बोल” भन्ने अर्थ बोक्छ । ध्यान दिनुपर्ने कुरा के हो भने क्रम “गमन” पछि “वदन” को छ: पहिले सँगै उभिने, त्यसपछि बोल्ने । संवाद भनेको एकैसाथ धेरै आवाज निकाल्नु होइन; साझा आधार भएपछि आफ्नो कुरा राख्नु र अर्काको सुन्नु हो ।

३.३ सं वो मनांसि जानताम्

यहाँ “मनांसि” बहुवचन छ — अर्थात् धेरै मन । मन्त्रले सबैलाई एउटै मन बनाउने आदेश दिँदैन; धेरै मनहरू एउटै कुरा “जानून्” भन्ने कामना गर्दछ । यो भिन्नताको अस्तित्व स्वीकार गर्दै साझा बोध खोज्ने दृष्टिकोण हो । “जानताम्” (ज्ञा धातुको आज्ञार्थक रूप) ले “जान्न” लाई साझा काम बनाउँछ: एकले बुझेर अरूलाई आदेश दिने होइन, सबैले बुझ्ने ।

३.४ देवा भागं यथा पूर्वे संजानाना उपासते

उपमाको दोस्रो चरणले उदाहरण दिन्छ: पूर्वका देवताहरू “संजानाना” (एकमत भएर) आआफ्नो “भाग” ग्रहण गर्थे । यहाँ “भाग” शब्द महत्त्वपूर्ण छ । साझा बोधको फल केवल सद्भाव होइन, उचित बाँडफाँड पनि हो । सहमति नभएमा भाग–बाँडफाँड झगडामा परिणत हुन्छ; सहमति भएमा सबैले आआफ्नो भाग पाउँछन् र सबै सन्तुष्ट हुन्छन् ।

४. सूक्तको संरचना

सूक्तमा जम्मा चार मन्त्र छन् । पहिलो मन्त्र अग्निसँग सम्बन्धित प्रार्थना हो भने बाँकी तीन मन्त्रको विषय “संज्ञान” हो; परम्परामा यिनलाई संज्ञानसूक्तको रूपमा चिनिन्छ । यो सूक्त सम्पूर्ण ऋग्वेद संहिताको अन्तिम सूक्त भएकाले यसको स्थानले पनि अर्थ बोल्छ: यति ठूलो मन्त्र–सङ्ग्रह मेलमिलापको कामनामा टुङ्गिन्छ । भाष्यपरम्परामा यसलाई मेलमिलापको सूक्तका रूपमा बुझिँदै आएको छ । तेस्रो र चौथो मन्त्रमा मन्त्र, समिति, मन, चित्त, सङ्कल्प र हृदयको समानताको कामना गरिएको छ, जसले सङ्गठित जीवनका बाह्य (समिति) र आन्तरिक (हृदय) दुवै तहलाई छुन्छ ।

५. अथर्ववेदको सहृदयता–सूक्तसँग तुलना

अथर्ववेद (३.३०) को सूक्तमा “सहृदयं सांमनस्यम्” अर्थात् हृदयको एकता र मनको सौमनस्यको कामना गरिएको छ । ऋग्वेदको सूक्त “कसरी कार्य गर्ने” (सँगै हिँड्ने, बोल्ने) मा बढी केन्द्रित छ भने अथर्ववेदको सूक्तले सम्बन्धको भावनात्मक गुण (द्वेषरहितता, स्नेह) माथि जोड दिन्छ । दुवैलाई सँगै पढ्दा सङ्गठनका लागि दुई आवश्यकता देखिन्छन्: कार्यविधिमा एकरूपता र भावनामा सद्भाव ।

६. विद्यार्थी सङ्गठनका लागि निहितार्थ

पहिले साझा लक्ष्य, त्यसपछि बहस: “सङ्गच्छध्वम्” पहिले आउँछ, “संवदध्वम्” पछि । बैठकमा विचार राख्नुअघि सबै सदस्यले उद्देश्य र कार्यसूची एउटै रूपमा बुझेका छन् कि छैनन् भनी जाँच्न सकिन्छ ।
भिन्नताको सम्मान: “मनांसि” बहुवचन भएकाले असहमति त्रुटि होइन । उद्देश्य असहमति हटाउनु होइन, साझा बोधमा पुग्नु हो ।
भागको न्यायपूर्ण बाँडफाँड: कार्यभार, जिम्मेवारी र श्रेय बाँड्दा सबैले आआफ्नो “भाग” पाएको महसुस गर्नुपर्छ ।
लेखित र खुला निर्णय: समिति (सभा) को समान मन्त्र जस्तै सबैले देख्ने गरी निर्णय अभिलेखन गर्दा साझा बोध स्थायी हुन्छ ।

७. निष्कर्ष

“सङ्गच्छध्वं संवदध्वम्” लाई सजावटी ध्येयवाक्यका रूपमा होइन, कार्यपद्धतिका रूपमा पढ्न सकिन्छ: सँगै अघि बढ्ने, मिलेर बोल्ने, धेरै मनले एउटै कुरा बुझ्ने र बाँडफाँड न्यायपूर्ण गर्ने । वैदिक पाठले संवाद र सहमतिलाई सामूहिक कर्मको पूर्वसर्त मानेको छ । यही दृष्टिले महेश छात्र परिषद्को दैनिक कार्यशैलीलाई पनि दिशा दिन सक्छ । यस लेखको पठन प्रारम्भिक हो; मूल सूक्तका सबै मन्त्र, उपलब्ध भाष्य र पाठान्तरमाथि विद्वान्हरूसँग थप अध्ययनको आवश्यकता छ ।

सन्दर्भ सामग्री

ऋग्वेद संहिता, मण्डल १०, सूक्त १९१ (संज्ञानसूक्त) ।
अथर्ववेद संहिता, काण्ड ३, सूक्त ३० (सहृदयता सूक्त) ।
सायणाचार्यको ऋग्वेद भाष्य (उक्त सूक्तमाथिको व्याख्या) ।